НАР БУЦААГҮЙ ШҮҮ ДЭЭ !!!

НAP БУЦААГУЙ!!!...


1
2
3
4
5
(20 үнэлгээ)
Бичсэн: Administrator
2008-06-30, Даваа

... Нар буцаагүй шүү дээ!
Жил болгоны 6-р сарын 22-ныг хамгийн богино шөнө, хамгийн урт өдөр гээд түүнээс хойш нар буцдаг, наадам болж намар эхэлдэг гэхчилэн манай ард түмэн ярилцдаг, дэлхийн хүмүүс ийм ойлголттой байсан нь саяхан шахуу. Харин шинжлэх ухаан асар хурдтай хөгжснөөр бидний энэ ойлголтыг улам нээж, гүнзгийрүүлж өглөө.


Нар буцаагүй... Нар харин 7-р сарын 4-ны өдрөөс эхлээд манай гариг дэлхийд ойртож эхлэнэ. Өөрөөр хэлбэл манай дэлхий өөрийн тойрог замаараа нарыг тойрч эргэхдээ энэ 7-р сарын 4-нд нарнаас хамгийн хол байрлалдаа очно.
Тэр өдрөөс эхлээд буцаад эргэж ойртож явсаар байгаад 2009 оны 1-р сарын 4-нд наранд хамгийн ойрхон байрлалдаа очно. Наранд дэлхий ойртож дулаан болох, холдож хүйтэн болох нь ойр холын зайнаас хамаардаггүй. Нарны энэргийн тусгал дэлхийн гадаргүй дээр ямар өнцгөөр тусаж байгаагаас шалтгаална. Энэ давтамж жил болгон тийм их хол зөрүүтэй байдаггүй ч гэсэн харилцан адилгүй, жил болгон өөр өөр байдаг ба 21 мянган жил болж байж дахин ижил давтамжаа шинээр эхэлдэг.
Дашрамд хэлхэд энэ жилийн хамгийн богино шөнө, хамгийн урт өдрийг 6-р сарын 20 гэж бүртгэсэн. Энэ оны 1-р сарын 2-ны оройн 7 цагт дэлхий наранд 91,401,591 милээр ойртлоо гэж бүтгэсэн бол 7-р сарын 4-ны өглөөний 4 цагт 94,513,144 милээр холдоно гэж тооцоолж байна. Нар, дэлхийн хоорондох зай дундажаар 92,960,000 миль гэдэг (1 km =0.6214 mile ).
Түүнээс гадна дэлхийг тойрж буй сар маань тойрог замаа дэлхийгээс 1 милээр холдуулсан гэж эрдэмтэд үзэж байна. Энэ нь хэт алс холын зайны хувьд ю ч биш боловч гариг хоорондын таталцалд тодорхой нөлөө үзүүлхээс гадна ирээдүйд хир зэрэг хурдтайгаар хичнээн хол холдох бол гэдэг асуудлыг зайлшгүй гаргаж ирж байна. Эрдэмтэдийн зарим нь сар дэлхийгээс холдож байгаагаас дэлхийн уур амьсгал дулаарвуу эсвэл дэлхийн дулааралтаас сар холдов уу гэж асууж байна. Гэвч ихэнхи эрдэмтэд дэлхийн уур амьсгалын дулааралтанд агаар мандлын озоны цойрхойлтыг эс тооцвол, "сарны холдолт" бага зэрэг нөлөөтэйг үгүйсгэхгүй байгаа. Ямар ч л байсан манай ертөнц, нарны аймгийн үүсэн тогтсон онолын зүй тогтолцоогоор хэдэн мянган сая жилийн тэртээ нарны эзэлхүүн одоогийнхоосоо бага, дэлхий түүнд ойрхон байсан. Одоогоос хэдэн мянган сая жилийн дараа нар эзэлкхүүнээ томсгосон, дэлхий нарнаас холдсон байх болно гэдэг.
Үүний түрүү миний бичсэн нийтлэлийг уншсан хүмүүс энгийн нүдээр шөнийн тэнгэрт дахиад юу ажиглаж болохыг асуусан байсан. Би хариулт бичье:
7-р сарын 5-ны орой нар шингэснээс цагийн дараа тэнгэрийн баруун хаяанд гарч ирж байгаа хавирган сарны сүүдэртэй талд 3 од сартай хамт нэгэн шугаманд байрлана. САР, РЕГУЛУС, МАРС - Ангараг, САТУРН - Санчир гэсэн дараалалтай байх болно.

ТЭР ҮЙИН ТЭНГЭР ЦЭЛМЭГ БАЙАГ!!!




Hviezda Herlany (ОД-ЗОРИГ.M)
Colorado Үзсэн: 365
Сэтгэгдэл (19)

1. Бичсэн Gang - 2008-11-26 06:26 - Зочин


za yahavdee l yum
administrator oo ta tektonik havtnii tuhai, odoogiin tivuud herhen uusseniig gargaval ch tasarhai boloh yum bn da. herev nadad heleh yum bval
' );
//-->\n
gangster_na@gogo.mn-d
' );
//-->

Энэ имэйл хаяг нь spam bot-оос хамгаалагдсан бөгөөд үзэхийн тулд Javascript-ийг зөвшөөрөх хэрэгтэй
' );
//-->

yum bicheeree. Nadad baga zereg medeelel bga avmaar bval daraa e-mail-eer avaarai. ok zaza iim yum hiij busdadaa buyan bolj bgad bayrlalaa. tsaashidiin ajild tani amjilt husii. goodluck


2. Бичсэн erdene - 2008-07-07 00:26 - Зочин


zuny surgaltand
Bi zuny surgaltand ireed gurav xonog bolj baigaa.namaig tosoj abvsan end xurgej ugsun xun lamongols.com gesen web site-g xelj ugsnuur bi ta nartai taniltsaj baina. Xamgiin sonirxoltoi buguud xamgiin ix unshsan xamgiin ix setgegedeld bichsen ene niitleleer ta bugdtei taniltsaxyg xusej baina. Uunees uur yamar web site ruu orj amerikiin mongolchuudyn tuxai unshij bolx ve? Mongold bolj baigaa zuiliig unshaad oi gutaj baixyn orond ta nartai xolbogdoj baival iluu deer gej bodloo. Xundetgesen Erdene.


3. Бичсэн erdene - 2008-07-06 22:11 - Зочин


bagshaasaa asuulaa.
xicheel deeree bagshaasaa VI/20 xamgiin urt udur bolson geed xelsen.Bagsh Ene jil 366 xonogtoi undur jil uchir jil bolgon davtagddag udruud neg xonogoor uurchlugddug tuxai yarij ugluu.


4. Бичсэн JAD - 2008-07-06 20:41 - Зочин


WOW!
Ungursun shunu bidnii kheseg nukhud tashuu bairlaltai shuluun deer, ikh zuv emkh zambaraatai zoriud suulgasan yum shig ter oduudyg garlaa. Sar neg khamgiin door baina lee...................................................


5. Бичсэн mn.mn58 - 2008-07-06 12:16 - Бүртгэлтэй


Good Luck
Mongol Uls min amar magalan baival bid jargaltai.Evtei baihdaa Huchtei gesen ugiig bugd sanatugai bid evt shaajgai buga barina ulgeriig saniildaa.Mongol Uls min amar magalan baival bid jargaltai.Evtei baihdaa Huchtei gesen ugiig bugd sanatugai bid evt shaajgai buga barina ulgeriig saniildaa


6. Бичсэн Lxaa - 2008-07-06 00:06 - Зочин


bayarlalaa!
Mongold bolj bgaa zuiliin tuxai bux medeelluud duurch setgel uvtguj bxad ene medeeg unshaad bi jooxn ch gesen amarch avlaa. Estoi sxan boljee........................................................................................................


7. Бичсэн nergui - 2008-07-05 23:08 - Зочин


delkhiin tenkhleg
Tand ene udriin mend khurgej baina.Tany bichsen ,gesen garchigtai uguulguudiig chini unshsan. Uur yamar zuil bichsen baigaa ve? Dakhiad saikhan zuil olnyg bicheeree!!! BAYARTAI!


8. Бичсэн nergui - 2008-07-05 23:01 - Зочин


delkhiin tenkhleg
Bidniig bagad ene tukhai bagsh nar yariagui bolovch delkhiin khoid khagast dulaan bolokhod urd khagast khuiten bolj baidag.Uuniig batalj baigaa yum shig germanii TV-geer Umnud Afrikiin ulsad 13 khem khurtlee khuterch baina gej medeelsen.Dulaan khuiten bolokh n' yakh argagui delkhiin tenkhlegiin khazailtaas boldog. OD-ZORIG.M tand bayarlalaa.HERLANY gej yagaad german ugiig nuuts ner bolgon kheregledeg yum be? Bi uunii urd uuriin chini bichsen , gesen zuiluudiig chini unshij baikhdaa Tany mongol ner chini baikhgui german ner baigaad baikhlaar ni german khunii yumiig orchuulaad gargaj gej bodson. HVIEZDA gedeg chini kharin yamar utgataig ni medekhgui yum. Minii bodol zuv bolson bol khariu bichij uldeegeech! BERLIN


9. Бичсэн fubuka - 2008-07-05 10:25 - Бүртгэлтэй


delkhiin tenkhleg
sonirholtoi yam aa 10-n jild baihdaa l baigal shinechlel gedeg hicheel deeree iimerhuu zuil uzdeg baisan san Hund heregtei bas sonirholtoi , medleg bolohoor medeelel tabij ugsund bayarlalaa Shinjleh uhaan asar hurdtai hugjij bgaa ni yamar ch saishaaltai be


10. Бичсэн gun - 2008-07-05 05:21 - Бүртгэлтэй


gaihaltai l yum
yneheer saihan niitlel boljee.mash sonirholtoi yum baina.bi iim zyiliig anh udaagaa l unshij baina.medehed ilyydeh yu baihavde.harin ynen ni hir zereg yum boldoo.7sariin 5nd harj boloh nee.ter yed tenger tselmeg baigaasai.manai end oird dandaa boroo orj baigaa haramsaltai l yum.ter yed byy boroo oroosoidoo.


11. Бичсэн zochin - 2008-07-02 00:53 - Зочин


unen zuv
delkhii gedeg maan' umard,umnud gesen 2 tuiltai. Tend yagaad khuiten baidag geveg narny ilch tashuu ochij tusdag.Tegvel ankhaar!Tend munkhiin khuiten.Equitor bused munkhiin dulaan.Ene chin' narny tusgal egts deerees n'ochij tusdag bolokhloor tend khaluun. odoo dekhiin khoit khagast amerikt nar egts baiadaltai bidnii deeerees nar sharsh baigaa bolokhloor zun. Uvul bolvol nar deerees bish khajuunaas sharaad sharaad nemergui khuiten.UJIN min' 10-n jiliin bolovsrol chamd baina uu? Uuriiguu amerikt irekhleer l busdaas iluu gej bodoj bolokhgui shuu!Ene khun erdemee gaikhuilj baina. Chi bol tenegee gaikhuulj baina.


12. Бичсэн bid4 - 2008-07-01 16:06 - Бүртгэлтэй


margaldahaa boli doo
Sonirholtoi saihan niitlel bolson bna. Meddehgui ni medeed avag, meddeg bol sain l biz. Martchihgui bol 7 sariin 5-d ter daraalalsan odiig ni harna. Her unen yum. jaahan yum unshih gesen chin buur noir hureed baih chin.


13. Бичсэн solongo - 2008-07-01 12:12 - Зочин


iimkhen yum meddeggui yum uu?
Edgeer ulsuud chini iimkhen yum meddeggui yum uu? UJIN chi dakhiad unshaad uzeech! Chinii dugnelttei taarch baina uu? Chi sain tungaan unshaach! Neeren physic meddegui yumtai yaj tsets bullaaltsaldakh ve dee!!!


14. Бичсэн uran - 2008-07-01 12:04 - Зочин


UJIN TENEG, MANGAR
Saikhan goyo niitlel bolj.Estoi zuv shinjlekh ukhaand delkhiin narand oitokhiig PERIHELION kholdokhiig APHELION gesen GREEC ugeer nerledeg. Odoo l uuniig neej baigaa bish.Manai 10-n jiliin surgaltand Delkhiin khazailtaas bolj zun uvul boldog tukhai todorkhoi zaadag.Yalanguya PHYSIC-iin khicheel deer.Ene UJIN 10-n jildee muu surdag baisan baikhaa.


15. Бичсэн Ujin - 2008-07-01 09:32 - Бүртгэлтэй


UJIN TENEG, MANGAR
he he he. yostoi sonirholtoi yum unshchihlaa. delhiin tsag agaariin baidal uurchlugduj baigaatai holbootoigoor narnii butsah, ireh hugatsaa ni bas uurchlugdsun yum bailgui dee. esvel bagaj tehnik n sain hgjuud deer ued oiroltsoogoor tootsooldog baisan yumiig het nariivchlaltaigaar tootsooldog bolson yum shig baina.


16. Бичсэн sainbuyan - 2008-07-01 01:09 - Бүртгэлтэй


UJIN TENEG, MANGAR
yu ve nar butsaagui delhiid ulam oirtoj bgaa gedeg chin unen ym uu anh udaagaa iiim yu sonsoj bn gazar zuin hicheel deer 6.22 nd nar butsaj 12.22 nd nar delhiiruu ergedeg gedeg biz dee bi anduuraad bn uu buh ym ezregeeree bolood bh ym bi uuruu ergechihsen bgaa ym bolov uu


17. Бичсэн antiamga-antisonin - 2008-07-01 07:48 - Зочин


hehe bish houray!!! xachin ch bish!!!
Naad bichij baigaa hun chini harin ih goyo yum bichdeg bolood baihad chi medlegee nimgen gedgee haruulaad baih yum. Sharaa sharaa!!!.


18. Бичсэн amgaa - 2008-07-01 07:49 - Зочин


hehe
ene khunchin' ertuntsiin uusel, khugjil, mukhuliig uguuleed baina uu daa? aan!


19. Бичсэн sonin - 2008-06-30 21:15 - Зочин


xachin
Sonin yum bna.Bi anx udaagaa l sonsoj bna.Delxiin nuguu tald irsen bish bux yum esreg bolood bna uu?Zun boloxod nar xoldoj uvul boloxod oirtdog baisnyg ene erdemtend uurchilchixev uu? ali esvel anduuraad bna uu? Sogtuugaaraa bichsen yum uu? Xachin yum?!

function x () { return; } function ac_smilie(thesmile) { document.akocommentform.comment.value += " "+thesmile+" "; document.akocommentform.comment.focus(); } function validate(){ if (0){ alert("Сэтгэгдэл 200-аас доошгүй үсэгтэй байх хэрэгтэй!"); } else if (document.akocommentform.acname.value==''){ alert("Нэрээ шалга"); }else { document.akocommentform.action = 'index.php'; document.akocommentform.submit(); } }function DoPrompt(action) { var revisedMessage; var currentMessage = document.akocommentform.comment.value; if (action == "url") { var thisURL = prompt("Enter the URL for the link you want to add.", "http://"); var thisTitle = prompt("Enter the web site title", "Page Title"); var urlBBCode = "[URL="+thisURL+"]"+thisTitle+"[/URL]"; revisedMessage = currentMessage+urlBBCode; document.akocommentform.comment.value=revisedMessage; document.akocommentform.comment.focus(); return; } if (action == "email") { var thisEmail = prompt("Enter the email address you want to add.", ""); var emailBBCode = "[EMAIL]"+thisEmail+"[/EMAIL]"; revisedMessage = currentMessage+emailBBCode; document.akocommentform.comment.value=revisedMessage; document.akocommentform.comment.focus(); return; } if (action == "bold") { var thisBold = prompt("Enter the text that you want to make bold.", ""); var boldBBCode = "[B]"+thisBold+"[/B]"; revisedMessage = currentMessage+boldBBCode; document.akocommentform.comment.value=revisedMessage; document.akocommentform.comment.focus(); return; } if (action == "italic") { var thisItal = prompt("Enter the text that you want to make italic.", ""); var italBBCode = "[I]"+thisItal+"[/I]"; revisedMessage = currentMessage+italBBCode; document.akocommentform.comment.value=revisedMessage; document.akocommentform.comment.focus(); return; } if (action == "underline") { var thisUndl = prompt("Enter the text that you want to be undelined.", ""); var undlBBCode = "[U]"+thisUndl+"[/U]"; revisedMessage = currentMessage+undlBBCode; document.akocommentform.comment.value=revisedMessage; document.akocommentform.comment.focus(); return; } if (action == "image") { var thisImage = prompt("Enter the URL for the image you want to display.", "http://"); var imageBBCode = "[img]"+thisImage+"[/img]"; revisedMessage = currentMessage+imageBBCode; document.akocommentform.comment.value=revisedMessage; document.akocommentform.comment.focus(); return; } if (action == "quote") { var quoteBBCode = "[QUOTE] [/QUOTE]"; revisedMessage = currentMessage+quoteBBCode; document.akocommentform.comment.value=revisedMessage; document.akocommentform.comment.focus(); return; } if (action == "code") { var codeBBCode = "[CODE] [/CODE]"; revisedMessage = currentMessage+codeBBCode; document.akocommentform.comment.value=revisedMessage; document.akocommentform.comment.focus(); return; } if (action == "listopen") { var liststartBBCode = "[LIST]"; revisedMessage = currentMessage+liststartBBCode; document.akocommentform.comment.value=revisedMessage; document.akocommentform.comment.focus(); return; } if (action == "listclose") { var listendBBCode = "[/LIST]"; revisedMessage = currentMessage+listendBBCode; document.akocommentform.comment.value=revisedMessage; document.akocommentform.comment.focus(); return; } if (action == "listitem") { var thisItem = prompt("Enter the new list item. Note that each list group must be preceeded by a List Close and must be ended with List Close.", ""); var itemBBCode = "[*]"+thisItem; revisedMessage = currentMessage+itemBBCode; document.akocommentform.comment.value=revisedMessage; document.akocommentform.comment.focus(); return; }}
Сэтгэгдэл Бичих

Нэр:
Гарчиг:
BBCode:

Сэтгэгдэл:
Түлхүүр:*

Шинэчлэгдсэн огноо ( 2008-07-07, Даваа )
< өмнөх

дараах >
[ Буцах ]
Сэтгэгдэлүүд
Лос Анжелесийн Монгол залуучуудын бүтээсэн кино удахг...
OMFG WTF ! GAYEST THING I EVER SEEN.
2009 06 12/ 18:34 цааш...
Цахим Өртөөний нэрэмжит Оюутны тэтгэлгийн ялагчид тод...
LA girl.Ih saihan sanaa baina. Mongol ulsad ter 3 huuhed yadaj l dain tulaangui amgalan baina. Ingej Mongol ...
2009 06 12/ 14:21 цааш...
“Гала”-гийн АНУ “New Century Plaza”-гийн эзэн, аав шигээ хөгш...
yostoi te1ene 1 te1 huuhen odoo yah gd bgaan. zov l yum bichsen bnshd. hogshin hunii ovort orood shan l bdag y...
2009 06 12/ 00:09 цааш...
"Miss Mongolia 2008" тэмцээний 21 дарь эх
heheYu ve? Dandaa matarnuud baina shdee.
2009 06 11/ 23:25 цааш...
Монгол улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр “Харангын” Лхагва...
Uneheer tiim shuu, jiriin irgen har tamhi tataad 7 jil abhad daraa ni eronhiilogch ter huniig orshoo...
2009 06 11/ 15:59 цааш...
Монгол бүсгүйчүүд Ази гаралтай Америкчуудын МИСС шалг...
medehgui eezarim neg tanidag humuus baih shiv dee , Oaklandad baisan hund garaas avhuulaad , gehdee hun ali zas...
2009 06 11/ 11:56 цааш...
Лос Анжелесийн Монгол залуучуудын бүтээсэн кино удахг...
boljee zorigtoizaluusdaa yu helhev uragshaa
2009 06 11/ 10:36 цааш...
Лос Анжелесийн Монгол залуучуудын бүтээсэн кино удахг...
Uunii umnu ta bukhendee bayar khurgej, uran buteeld chine undur amjilt khusie! Mongol khunii Amerikt...
2009 06 11/ 07:57 цааш...
Монгол Охины Америкт Сурсан Түүх
Ankhchimgee chamd uunii umnu iim amjiltand khursend bayar khurgie! Zorison zorilgondoo khurj, Mongol...
2009 06 11/ 07:36 цааш...
"Боннын" Т.Алтангэрэл: Ямар ч үед би монгол руугаа тэмүү...
DajguiTaalagdlaa. Amjilt husye
2009 06 10/ 19:12 цааш...
Монгол Охины Америкт Сурсан Түүх
Bitgii ataarkh AmaraaKhodoo torch osson khuukhed ene zeregtei english suraad khunii khair khundetgeliig khulee...
2009 06 10/ 18:04 цааш...
Монгол Охины Америкт Сурсан Түүх
AmaraaBanzaldaj yavaad l neg yum oloo biz. naadahiig chini dood ulaan hooloigooroo deed ulaan hooloigoo te...
2009 06 10/ 12:42 цааш...
Монгол бүсгүйчүүд Ази гаралтай Америкчуудын МИСС шалг...
Bolj baina, amjilt xysyeAlivaa umiig byteej,bii bolgox ix xetsyy baidag.Busad xymyys oorsdoo u ch xiixgyi mortloo um xiij by...
2009 06 10/ 07:59 цааш...
"Miss Mongolia 2008" тэмцээний 21 дарь эх
arai ch bish yumaaarai ch bish ee. ene odoo miss dari ex gej orgomjlol denduu goyodonoo. gedestei naxiy xamartai bults...
2009 06 09/ 18:16 цааш...
"Miss Mongolia 2008" тэмцээний 21 дарь эх
Altangadas,Bylganchimeg,Xylangoo,Monxzyl,Zylbadam,Ogoomorcaixan,Xylan,Pyrebjargal nar bol ondor bol...
2009 06 09/ 17:06 цааш...
Мэдээний Гарчиг
Монгол Охины Америкт Сурсан Түүх
Лос Анжелесийн Монгол залуучуудын бүтээсэн кино удахгүй дэлгэцнээ: trailer, киноны дуу.
Монгол улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр “Харангын” Лхагваад өршөөл үзүүллээ
Л.Оюунгэрэл буюу Иона Гиннесийн дээд амжилтыг эвдлээ
Цахим Өртөөний нэрэмжит Оюутны тэтгэлгийн ялагчид тодорлоо
”MTV Movie Awards” наадмын ялагчид тодорлоо
Сюзан Бойл “Авьяаслаг британичууд” шоуны шилдгээр тодорч чадсангүй. Бичлэг.
Лос Анжелес дахь Монголчуудын гудамжны сагсан бөмбөгийн тэмцээнд урьж байна
В.Путин удаан завсарласны эцэст эхнэрээ олны өмнө гаргалаа
Монголын тэргүүн баячуудын нэр тодорлоо
Дэнвер дахь Тулга хөшөөний нээлт /фото/
Ц.Элбэгдоржийг дэмжигчдийн цуглаан /фото/
Ц.Элбэгдорж: Иргэдийнхээ төлөө алд биеэ алдартал зүтгэх болно оо...
Монголчууд ерөнхийлөгчийн сонгуульд өргөнөөр оролцлоо /фото/
Гүн эмгэнэл илэрхийлье
Топ модель Д.Болормаа гэж хэн бэ?
СЭРЭМЖЛҮҮЛЭГ
Колорадогийн сагсан бөмбөгийн тэмцээний зурагнуудаас
СТА жүжигчин Б.Амарсайханы зурагнуудаас
Өмнөд хөршид H1N1 вирус бүртгэгдсэн тул Монгол Улс хил, гаалийн хяналтаа чангатгалаа
Владимир Путин Монголд ирлээ. Айлчлалтай холбоотой мэдээний цуглуулга.
"Miss Mongolia 2008" тэмцээний 21 дарь эх
Монголын сайхан бүсгүйчүүд усны хувцастайгаа
“Алтан ураг” хамтлагийн хоёр гишүүн Москвад гахайн ханиадны сэжгээр эмнэлэгт хэвтжээ
Гадаад дахь Монголчууд шоронгийн хаалга татаж байна...
“Луйврын хот” уран сайхны киноны presentation
Лос Анжелесд болж өнгөрсөн покерын тэмцээний зурагнуудаас
Монголын урлагийхнаар болон олны танилуудаар юу байцгаана?
ДЭМБ гахайн томуугийн шинэ халдварын талаар мэдээлж байна болон бусад мэдээ, зураг
Калифорни мужид оршин суугаа нийт Монголчуудын амар амгаланг эрье!
Ханшийн Мэдээ
IFrame ашиглахгүй

© 2009 LA Mongols

"ÒÓËÃÀ" õºøººíèé íýýëò áà " DENVER - 09" õºë áºìáºãèéí òýìöýýíèé ñ¿¿ëèéí ¿åèéí çóðãàíóóä

БАТ, СVБЭЭДЭЙ НАР ДОРНОД ЕВРОПТ

БАТ, СVБЭЭДЭЙ НАР ДОРНОД ЕВРОПТ

2006 оны 07 сарын 28
1241 он. Европ дахин айдас түгшүүрт нэлэнхүйдээ автлаа. Энэ үеийг хүртэл хүчирхэг, чадалтайдаа эрдэж явсан Герман хийгээд Франц, Бургунд, Испаничууд байгалийн аргалашгүй гамшиг, хөнөөлт сүйрэл мэт нөмрөн ирж буй айдас хүйдсийн өмнө яах ч аргагүйдэн барьц алдлаа. 1241 он. Европ дахин айдас түгшүүрт нэлэнхүйдээ автлаа. Энэ үеийг хүртэл хүчирхэг, чадалтайдаа эрдэж явсан Герман хийгээд Франц, Бургунд, Испаничууд байгалийн аргалашгүй гамшиг, хөнөөлт сүйрэл мэт нөмрөн ирж буй айдас хүйдсийн өмнө яах ч аргагүйдэн барьц алдлаа. Англи эх газраас харилцаагаа таслан, түгшүүрт өдрүүдийг чимээгүйхэн хүлээж байв. Нормандын засагчид тэрхүү айдаст автан, загас барихаар далайдаа гарч чадахгүйгээс Скандинавын эрэг орчмоор өлсгөлөн нүүрлэж эхэлжээ. Сүм хийдийн газруудад аврал мөргөлийн уншлага өдөр шөнөгүй түгшүүртэйеэ дүнгэнэж, язгууртан ихэс дээдсүүд үр ашиггүйгээр дэмий л зөвлөлдөн, хуягт баатар эрс нь дүнсийн дуугаа хураасан тийм өдрүүд үргэлжилж байлаа. Худалдаачид наймаачдын хөл татарч, малчид, гахайчид хэн нэг морьтны бараа үзэгдмэгц хамаг байдгаа хаяад ой руу чавхдацгааж, хээрийн замд хэрмэл санваартнуудын бараа тасарч… Энэ цагийг хүртэл өөрсдийгөө ертөнцийн төв, соёлт ертөнц, бусдыг иргэншээгүй зэрлэг бүдүүлэг омог аймгууд мэтээр төсөөлөн ойлгож байсан, Дорно зүгийн газар зүйн хийгээд бусад мэдлэг нь Их Александрын хүрсэн Инд мөрнөөс цааш халиагүй Европчуудад энэ үйл явдал нь дэндүү ойлгомжгүй, ой ухаанд нь үл багтах оньсого таавар мэт байсан агаад тэднийг урьд өмнө ч, хожим хойно ч хэн ч тийм ихээр түгшээн, цочоож байсан нь үгүй. Загалмайтны тооллын эхэн үед Ү зуунд Төв Азиас үсэрсэн Хүннүгийн цус Аттила энэ улс түмнүүдийн дунд “Тэнгэрийн ташуур” хэмээн дуурсаж явахдаа ч, хожуухан Ойрхи дорнодоос галт уулын дэлбэрэлт мэт халин гарч, Гибралтарийг гэтлэн Принейн хойгийг эрхшээн явсан Лал шүтлэгт Аббасидууд ч ийн түгшээж байсангүй. Бүр эрт Гэрэгүүд скифүүдтэй наймаа хийж, Ромчууд сармат болон дундад азийн Парфенуудтай хүчлэн тулалдаж байхдаа айдас байтугай ялагдлын тухай ч бодож байсангүй. Түрэг болон Куман, Печенегүүд Европод халдаж байсан ч үсрээд л Днестр мөрний хөвөөнд хүрч байлаа. Эд хэн байв? Өст дайсан Зөрчидийн Алтан улс хийгээд умард Хятадыг мөхөөснийхөө дараа Монголын их гүрний хаан Өгөөдэйн 1235 онд Хархорин хотноо зарласан монголын ихэс дээдэс, баатар ноёдын Их хуралдайгаас урьд өмнө өөрсдийнх нь өмнөөс илэрхий дайсагнасан зарим улс орныг дайлан номтгохоор тогтжээ. Үүнд бүр 1222-1223 онд нүүдэлчин монголчуудын ясны дайсан мөн нүүдэлчин хийгээд зоригт дайчид болох Кумануудыг өмгөөлөн, монгол элчийг алсан Киевийн вангууд болон итгэлийг эвдэн Монгол цэрэг рүү довтолсон Булгарууд орж, эдгээр ард түмнийг номтгон дагуулахыг Зүчи ханы хүү Бат болон дорноос Өрнийг хүртэл шувтлан дайтсан, эх нутагтаа “урианхайн төмөр тэрэгт” хэмээн алдаршсан Чингисийн дөрвөн хошуучийн нэг алдарт Сүвээдэй баатар нарт даалгасан байна. Ийнхүү Бат, Сүвээдэй нарын удирдсан Монгол залуусын нэгэн бага шиг арми юуны өмнө Булгар, Куманыг цохисны дараа 1223 онд Калк голын эрэгт Монголын армийг эсрэг цэрэглэсэн Галиц, Чернигов, Киевийн улсуудыг довтлох учиртай байв.Тэд эхлээд 1236 оны намар Булгар, 1237 оны хавар Кумануудыг бут цохив. Мөн энэ үед Бат хаан Мөнхөд нэгэн баг цэрэг өгч, хойт Кавказыг ороон Гүржийг буулган авах даалгавар өгсөнийг тэрээр чадварлаг гүйцэтгэн Гүржийн хаан Рустанаг дагаар оруулж иржээ. Бат, Сүвээдэй нар цаашлан 1937 оны намар черкес, буртасын нутгийг эзлээд элчийг нь алсан Рязаны ван Юрий Игоревич болон Владимир, Черниговын вангуудын хамтарсан хүчийг бут цохиж Рязань хотыг эзлэв. 1239 оны намар Москва, Суздал, Владимирийн вант улсуудыг дараа дараалан буулган авч, дараа жилийн зун нь /1240 он/ Дон мөрний тэртээд ухран дутаасан Кумануудыг мөшгөн Дон мөрний цаана гарч, Переяславль, Чернигов, Киевийг дараа дараалан эзлэв. /Энэ үйл явдлуудын талаар “Бат, Сүбээдэй нар Орост” гэсэн өөр бүлэгт өгүүлэх учир энд дурдах төдий өнгөрөв/ Киевийг эзэлсэн нь Дорнод Европыг дайлах гол түшиц газар нь болсон байна. Эндээс Мажарын IҮ Бела хаанаас ивээлдээ авч орогнуулсан дайсан Кумануудыг гаргаж өгөхийг шаардсанд хариу өгсөнгүйд Белатай цэргийн холбоо тогтоосон Галицийг унагаад 1241 оны хавар Оросын үүд хэмээх Карпатын ганц гарц болох хавцалаар огтхон ч торохгүй гарч Польш, Силез, Морав, Трансильвани болон Мажар руу цэргээ дөрвөн замаар зэрэг давшуулжээ. Чухам энэ үед л зэрлэг бүдүүлэг хэмээн үл тоож байсан талын нүүдэлчдийн морин цэргийн аянга мэт цохилтын хүч, санаанд оромгүй дайтах урлагын өмнө өөрсдийгөө юу ч, хэн ч биш болохыгоо Европ дахин ухаарч эхэлсэн байна. Тухайн үеийн үйл явдлыг бичиж үлдээсэн европ хүмүүс монголчуудын довтолгооныг “Аянга цахилгаан”-тай зүйрлэсэн нь чухам оносон зүйрлэл байжээ. Монголчуудын довтолгоон Европчуудад аянгын гялбаан мэт сүрлэг хийгээд хурдан, аянгын ниргэлт мэт хөнөөлтэй хийгээд хүчтэй, аянгын нүргээн мэт аймшигтай хийгээд эрхшээнгүй байсан биз. Энэ зүйрлэл явсаар дэлхийн цэрэг дайны урлагт хамгийн хурц, хурдан, гэнэтийн дайныг нэрийдэх нэр томьёо “Цахилгаан дайн” болон үлдсэн билээ. /Силезийг чиглэсэн Хайдугийн баг цэрэг Шиловын дэргэд бага польшийн Ичимхий алдарт Белослав вангийн армийг бут цохиж Краковыг 3 сарын 28-нд эзлээд Опел орчимд Байдарийн цэрэгтэй нийлжээ. 1241 оны 4 дүгээр сард Байдар, Хайду нарын удирдсан бага шиг /15-25 орчим мянга/ баг цэрэг Одер мөрнийг сал урсган гатлаад Австрийн Лигниц хотын дэргэд польш, герман, францын хамтарсан 30 мянган хүнтэй армийг бут цохисон байна. Мөн сарын 11-нд Шайо голын хөвөөнд Мажарын ван Белагийн удирдсан мажар, хорватын шигшмэл 65 мянган цэрэгтэй армийг Бат, Сүвээдэй нарын удирдсан гол хүч юу ч үгүй болтол хиаруулав.Ердөө гуравхан хоногийн дотор болсон энэ хоёр тулалдааны тухай өрнийн олон түүхчид бичиж, монгол цэргийн дайтах хосгүй уран чадварыг гайхан шагширсан нь бий. 4 дүгээр сарын 9-ний нэгэн манантай бүүдгэр өдөр. Лигницийн дэргэд Их Польш, Силезийн эзэн Ариун явдалт хочит Ван Хенри болон жанжин Мешок нарын удирдлагад польш, германы 20 орчим мянган шилдэг хуягт баатар эрс цуглараад байв. Мөн ойр хавийн уурхайнуудаас яаран сандран татсан 10 гаруй мянган уурхайчид нэмэлт хүч болж, дээр нь хоёр өдөрчийн газар Ван Хенрийн үеэл 50 мянган цэрэгтэйгээ ирж явлаа. Гэвч Ван Хенри энэхүү сүүлчийн нэмэлт хүчийг хүлээсэнгүй, дарагдашгүй зэрлэгүүдийг дарж, алдар суугаа мандуулах хүсэлдээ хэт хөтлөгдсөн үү, эсвэл өөр учир шалтгаан байв уу, цэргээ аван задгай газар монгол цэргийг шууд л тосон очжээ. Эхлээд жанжин Мешокийн удирдсан цохих анги, дараа нь Белослав гүнтэний Тайж баатрууд, тэгээд Хенри вангийн магнайлсан гол хүч дайралтанд орж, араас нь морьт цэргийнхээ дайралтанд цохиулсан дайсныг хүйс тэмтрэхээр уурхайчдын явган анги тулалдаанд орсон байна. Өвч битүү хуягласан, өөрсдийнхтэй нь харьцуулахын аргагүй том морьдтой хүнд морин цэргийн анхны дайралтыг монголын тэргүүн анги тогтоож дийлсэнгүй төдөлгүй орилолдсоор ум хумгүй буцан зугатжээ. Амжилтандаа эрдсэн хуягт баатрууд тэдний араас мөшгөн хөөв. Гэвч Монголчуудын энэхүү дутаасан нь айн сандарсан, хүчин дутсаных бус ердөө цэрэг дайны ов мэх байжээ. Төдөлгүй хүнд морьт цэргүүд явган цэргээсээ тасран холдоход тэдний дундуур монголчууд гэнэт гарч ирээд утаан хөшиг тавьжээ. Тэгээд л морьт болон явган цэргийг нь тус тусад нь бүсэлж аваад холхивч нумаар бүгдийг нь хиартал харваж унагажээ. Энэ тулалдаанаас Европчуудаас ердөө долоохон хуягт баатар л амьд үлдэж, Ван Хенри, жанжин Мешок нар ч хөлөг баатрын ёсоор тулалдааны талбарт ясаа тавьжээ. Маргааш нь Лигницийнхэн тулалдааны талбарт ирцгээж, хядуулсан ахан дүүс, эх орон нугтнүүдийнхээ шарилийг эргэн, оршуулжээ. Гэтэл Хенри вангийн бие олдсонгүй. Вангийн хатан болон ордныхон бүгдээр ирцгээжээ. Бүх үхэгсэдийг нэг бүрчлэн үзэж, эцэст нь вангийн хатан үхэгсэд бүрийн зүүн хөлийг үзэхийг тушаажээ. Учир нь Ван Хенри зүүн хөлдөө зургаан хуруутай юмсанж. Тэгсээр зүүн хөлдөө 6 хуруу бүхий нэгэн толгойгүй цогцосыг Ван Хенри хэмээн таньж, айдас, цөхрөл, гашуудалд умбасан Лигниц хотод авчирч оршуулсан гэдэг. Мөн энэ тулалдаанд Хенрид туслахаар ирсэн Францын 500 морьтон баатар эр оролцсон хийгээд тэдний нэгд нь ч Сена мөрнийхөө уснаас дахин амсах хувь байсангүй ажээ. Тэдэн дотор Францын 6 томоохон язгууртан, барон байсан байна. Харин монголчуудаас бараг хохирол гарсангүй. Эндээс байлдан тулалдах арга тактикийн хол зөрүү харагдаж байгаа юм. Монгол цэргийн жанжид биеэр шууд цэрэг толгойлон тулалдаанд оролцолгүйгээр тулалдааны ерөнхий явцыг ажиглан харж, хэрэгтэй цагт ашигтай шийдвэр гарган тулалдааны санаачилгыг гартаа авч, жолоодож, амжилтанд хүрэхийг зорьж байхад европын жанжид шууд л өөрсдөө цэрэг оройлон тулалдаанд зууралдан оржээ. Тэд ирүүл тулалдаан мэт шууд халз зөрөн тулалдахыг эрхэмд үзсэн бол монгол цэрэг ухрах, бүслэх, ороох, утах, цүүцдэх зэрэг олон арга тактикийн хэрэглэн аль болох хохирол багатайгаар дайснаа ялахыг эрхэм болгож байна. Ар талаасаа хэдэн зуун км-ээр алслагдан нэмэгдэл хүч хийгээд хоол хүнсний хангамж байхгүй, дайсагнагч ард түмнүүдийн дотор байгаа нөхцөлд хүн хүчээ гамнахгүйгээр удаан хугацааны урт аянд амжилт олох бололцоогүй юм.Нөгөө талаар монгол цэрэг нутгийнханаас ч илүүгээр тухайн газар орны онцлогыг сайтар судалж мэдсэн, түүнээ чадварлагаар ашиглаж чадсан нь эдгээр тулалдаануудаас харагддаг. Энэ ялагдлын мэдээ салхинд тээгдсэн мэт хоромхон зуур Европын хотуудаар тархаж, цочрол, сандралыг төрүүлэв. Гэтэл гуравхан хоногийн дараа бүр ч аймшигтай мэдээг Европчууд Шайо голын дэргэдээс авав. Мажарийн ван IҮ Бела Лигницийн дэргэд болсон эмгэнэлт явдлын мэдээг сонссон уу, юутай ч монголчуудтай шууд зууралдан тулалдахаас зайлсхийж Тиссо болон Шайо голын хооронд хоёр голоор халхавч хийн бүхээгт тэргээр бат бэх хүрээ барьж хориглон суусан байна. Мөн Шайо голын гүүрийг шилдэг цэргээр хамгаалуулжээ. Монголчууд шөнөжин гүүрийг харваж, үе үе дайран бужигнуулжээ. Харин өглөөний манан сийрэхэд Бела ван айхтар чадуулсанаа мэдэв. Монголчууд шөнө голын гүүрийг бага хүчээр довтолж анхаарлыг нь сарниулж байгаад шөнийн харанхуй мананг ашиглан голыг өөр гармаар самран гаталж Мажар, Хорватын армийн бэхлэлтийн гадна тулаад ирчихсэн байв. Тэд өдөржин бэхлэлт рүү галт сумаар залхтал нь харваж, салхин талаас нь байж ядтал нь өмхий утаагаар утаж, мажар цэргүүдийг эргүүтүүлэн мансууруулжээ. Үүнийг Дэлхийн цэрэг дайны түүхэнд Монголчууд анх удаа биологийн зэвсэг хэрэглэсэн гэж үздэг нь ч байна. Өмнөх Лигницийн дэргэд болсон тулалдаанд хэрэглэсэн утаа ч мөн юуны өмнө өөрсдийнхөө цэргүүдийн байрлал, хүчийг дайснаас халхлах, нууцлах, дайсны цэргүүдийг сүрдүүлэх зэргээс гадна тэр утаанд ухаан санаа мансууруулах, уймруулах нөлөөлөл байсан гэж үздэг судлаачид ч бас байдаг юм билээ. Усгүй дэнж дээр хүрээлэн буудалласан Бела вангийнхан түймрийг тогтоож чадсангүй. Удалгүй угаартаж, түлэгдэж, тэсч ядан хүрээ хориглолтоос дэмийрэн гарсан нэгийг нь монголчуудын ончтой, эрчтэй сум отож байв. Хоёр голоор халхавч хийсэн ашигтай байрлал нь эцэст нь өөрсдөд нь харин ч занга болж мажар хорватуудыг гарах газаргүй болгожээ. Мажар, Хорватын шигшмэл 65 мянган хүнтэй арми ийнхүү ямар ч эсэргүүцэлгүйгээр хиарав. Сэтгэл зөөлөн, нас залуу Бат хаан мажар, хорватын 60 гаруй мянган цэргүүд нэг дор хядуулсан тэрхүү тулалдааны багахан талбарыг хараад нүд хальтарч, сэтгэл шимшрэн, Сүбээдэй баатраас хатуухан үг сонсож байсан гэдэг. Нээрээ ч тэр газар хүн нядалгааны газар мэт харагдсан байх. Тэгэхэд Бат, Сүбээдэй хоёрын удирдсан энэ баг цэрэгт 20-35 мянга орчим л цэрэг байсан гэсэн тооцоо бий. Гагцхүү IҮ Бела ван цөөн шадар нөхдийн хамт, тугаа аван Тисса голыг гарамгүй газраар өтгөн манан ашиглан самран гарчээ. Энэ тулалдаанд Монголчууд алагдсан дайсныхаа баруун чихийг огтлон авсаар 9 шуудай дүүргэсэн гэдэг. Өөрсдийг нь мөшгөн яваа Монгол цэргийн сүр хүчнээс айсан Куманчууд хаан Котянаа Пештад мажарын язгууртнуудад хорлуулсаны дараа Балканы хойг руу дутаан гарчээ. Мажарт орсон монголын баг цэрэг 1241 оны өвөл Дунай мөрний мөсөн дээгүүр гарч, Гротиа, Загреб хотуудыг авахад тэнд орогнож байсан Бела ван Даламц руу зугтаахад Хадаан жанжин араас нь мөр даран хөөсөөр бүр Атриатын тэнгисийн арлууд дамжин дутаахад хүргэжээ. Дараа жил нь Монголын гол хүч Төв Европын гүн рүү цөмөрч Острогон, Белград, Весирим болон Жур хотуудыг буулган авчээ. Нөгөө нэг баг цэрэг нь одоогийн Салита хотын ойролцоох Клиссо бэхлэлтийг авав. Белаг мөшгөсөн Хадаан жанжин Босни, Албани, Сербийн нутгуудаар хөндлөн гулд гарав. Мөн бас нэгэн баг цэрэг нь Австрийн Вена хотын босгонд тулж очоод байлаа. Түүхчдийн тодорхойлсоноор “мөсөн дээгүүр гулсах чулуу мэт чимээгүй, эрс шулуун, гайхалтай шалмаг довтолгоон”... Ийнхүү Монголын 4 бага шиг баг цэрэг Дорнод Европоор хөндлөн гулд юунд ч торолгүй хэрэн, давшилж явахад тэднийг эсэргүүцэн сөрөх тоймтой хүчин Дорнод бүү хэл Өрнөд Европод ч байсангүй. Шар хүмүүсийн огтхон ч мэдэхгүй алс холын Наран мандах тэнгэрийн хязгаараас, газрын мухраас гэнэтхэн гарч ирээд түймэр мэт хуйхлан довтолгох Монголчуудын удаа дараагийн толгой эргэм ялалтуудын мэдээ ухаанаа гартлаа айж сандарсан зугтагсад, дүрвэгсэдийн амаар дамжин Европ дахинаар халуун хуйд тээгдсэн тахал мэт тархаж, улам бүр давс хужир нэмэгдсээр бараг хүний хүчнээс хэтийдсэн, үлгэр домгийн зүйл болон хувирч байжээ. Монгол цэрэг цаашаа нэг л алхахад Европ дахин өвдөг сөхрөн өршөөл энэрэл хүсэхэд бэлэн болоод байв. Гэвч тохиолдлын чанартай зүйл Европ дахиныг энэхүү гутамшгаас аварсан бөгөөд Бат хааныг Жур хотын ойролцоо байхад нь Их хаан Өгөөдэйг нас барсан мэдээ иржээ. Бат хан европыг дөрвөн зовхист ялж яваа хан хөвгүүд, баатар жанждаа дуудуулж, Дунай мөрний бэлчирт зөвлөгөөн хийжээ. Энэхүү зөвлөгөөнөөр Хархорумд болох их хааныг сонгох хуралдайд Батыг явуулах эсэх, Дорнод Европын эзлэгдсэн улс орнуудын статусыг хэрхэх тухай зөвлөлдөөд өст дайсан Куманууд нэгэнт дахин сэхэл авахгүй болсон тул өрнө зүгт хийсэн аян дайны зорилгыг биелсэнд тооцож, аян дайнаа зогсоон, Монголын их гүрний баруун өмнөд хилийг Молдав, Булгараар тогтоож, энэ хязгаарын захирагчаар түмтийн ноён Ногайг томилжээ. Бат хааныг ийнхүү толгой эргэм ялалтуудынхаа дараа түүнээ гүйцээлгүй гэнэт буцах болсоныг бас зарим тохиолдолд ерөөсөө үгүйгээгүй ядуу Европоос сонирхох юм байгаагүйтэй ч холбон тайлбарлах нь бий. Энэ тун магадгүй юм. Өгөөдэй Их хаан нас барсан нь үйл явдал, бодит шалтгаан мөн боловч түүний цаана бас дагалдах хэд хэдэн учир холбогдол, шалтгаан байж болох юм. Өмнөд Хятадын Гоунжау, Дундад Азийн шүр сувд болсон Самар, Бухар зэрэг хот суурингууд нь тэр үед баян тансагаараа Европын аль ч хотоос хэд дахин давуу байж, тэдгээрийн хажууд Европ нь нүсэр чулуун хана хэрэм бүхий рыцарийн шилтгээнүүд, шургааган хашаагаар босгосон хотонцоруудаас хэтэрсэнгүй байж. Дэлхийн энгээр түйвээж явсан эрст Европын тэдгээр шургааган хотууд үнэндээ хүн тоож нохой шиншихээргүй санагдсан биз. Нөгөө талаар Дорнод, Өрнөд Европт өөрсдөд нь аюул занал авчрах ямар нэгэн хүч үгүй байгаа нь Монгол эрсийн буцах болсон хамгийн бодитой байж болох шалтгаан нь юм. Хамгийн заналт дайсан Куманууд нэгэнт сэхэл авахгүйгээр дарагдлаа/Үнэхээр ч тэд тэр цагаас хойш сэхээгүй билээ/, мөн тэднийг өмгөөлсөн, цэргийн холбоо байгуулж, эсрэглэн тэмцэхийг санаархсан Мажар, Орос өвдөг сөхрөв. Тэд бол Монголчуудын өмнө хэн ч биш болов, дайсан нь ч биш, дайсагнах ч чадваргүй болов. 1223 онд Зэв, Сүбээдэй хоёрын аяны ар худрага руу довтолж байсан Булгарууд мөн сэхэшгүй болж, тухайн үедээ Дорнод Европт цэргийн хүчээр тэргүүлж байсан Польш, Германууд ч хичнээн хичээгээд мань монголчуудад дайсагнан, аюул занал авчрах чадваргүй болох нь ч мөн тодорхой болов. Үнэхээр ч тэрхүү гашуун гутамшигт ялагдлынхаа дараа, үгүй ядахдаа хариугаа авах, өш хонзонгоо тайлахаар Европчууд Дорно зүгт цэрэглэн довтлох нь бүү хэл алхаж ч зүрхлээгүй билээ. Тевтонын бүлэглэлийнхэн, Гельф намыхан умард Орос руу үе үе уулгалан дээрэм хийдэг байсан ч, Оросуудад туслахаар Монгол морьдын ам эргэсэн сураг сонсох төдий өнөөх Рыцар баатрынх нь эр зориг салхинд өртсөн чандар мэт хийсэн арилаад, ичгүүргүйгээр ум хумгүй зугтацгаадаг байсан гэдэг. Ийнхүү шинэ тутам байгуулсан Монголын Их гүрний өрнөд хил хязгаарыг амар амгалан болгох зорилго нь нэгэнт биелж, Өрнө дахинд ямар нэгэн аюул занал авчрах хүч нэгэнт үгүй болох нь тодорхой болж, тэд Монголийн эрхшээлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь Бат, Сүбээдэй нарын аян дайны зорилгын бодит биелэл, мөн буцах гол шалтгаан байсан байх аа. Монголчууд гэнэт гарч ирсэн шигээ ийнхүү гэнэт буцсан ч тэдний үлдээсэн айдас Европыг удтал чичрүүлсээр байжээ. Ромын пап XI Григорий монголчуудын эсрэг загалмайтны шинэ дайнд уриалан, энэхүү дайнд оролцсон хэн бүхний нүглийг цагаатгана хэмээн зарлаж байв. Гэвч тойвтой юу ч болсонгүй. Германы хаан II Фридрих “Бат хааны шонхорчин болж ч болох юм” хэмээн хэлүүлж байсан нь Европ дахинд эрхшээлээ тогтоохын төлөө Ромын паптай хэдэн үеийн туршид мөчөөрхөлцөж явсан ихэмсэг бардам Гогенштауфенүүдийн удмынханы хувьд байж болшгүй гутамшигт явдал, гарцаагүй ялагдлыг хүлээн зөвшөөрсөн хэрэг байлаа. Францын Людовик вангийн ордоныхон угтан ирж буй хувь заяаныхаа сүйрэлтэй нэгэнт эвлэрэн тэнгэр бурханд залбиран мөргөхөөс өөр юу ч хийхгүй байжээ. Тэр ч бүү хэл Людовикийн хатан нь Монголчуудаас айсандаа шөнө бүр хар дарж зүүдлээд унтаж чадахгүй болчихсон байсан гэдэг. Дээрх Людовик айн мэгдэж, асгартал уйлах хатан эхийгээ тайтгаруулан “...Тэнгэр бурхан биднийг ивээх байх аа, Татарууд бидний нутагт ирсэн ч, эсвэл бид тэднийг даган тэдний нутагт очсон ч бид адилхан л тэнгэрт гарах болно” хэмээн тайтгаруулж байжээ. /Шууд утгаар нь ойлговол “татарууд ирээд биднийг алсан ч, эсвэл бид боол болоод тэдний нутагт очсон ч бид адилхан л үхэх болно шүү дээ“/ Эндээс Монголчуудыг ялах нь бүү хэл эсэргүүцэн тулах, довтолгооныг нь зогсоох тухай ямар нэгэн санаа, санаархал нь огтхон ч байхгүй мэт. Тухайн үед Европын ихэс ноёдын хоорондоо харилцаж байсан захианаас тэдний айдас, түгшүүр даанчиг илэрхий... Тэд “Бурхан хилэгнэжээ” гэж бичилцэж байв. Польшийн Краков хотод өнөөг хүртэл нэгэн сүмийн гонхот хонхыг нэгэн тогтсон цагт тогтмол цохин дуугаргадаг нь даруй 8 зууны өмнө монголчуудын үлдээсэн айдас, түгшүүр, болгоомжлолын ул мөр, үлдэгдэл... Тэр үеийн түүхэн тэмдэглэлд бичсэнээр Сүмийн хонхоч өглөө эрт хотынх нь ойролцоо Монголчуудын зэр зэвсэг гялалзахыг хараад, Монгол цэргийн оньч суманд сүлбүүлэн унахынхаа өмнө хотдоо аюулын дохио өгөн хонхоо дэлдэж амжжээ. Гэсэн ч тэгэхэд Краков аврагдаагүй билээ. Европын ард түмнүүдийн дунд зүггүй жаалыг айлгадаг, эсвэл уйланхай хүүхдээ сатааруулдаг “Татарууд ирж байна” гэсэн хэллэг байдаг гэсэн. Европын Дундад эриний үеийг түүхчид “Харанхуй зуунууд” гэдэг. Грег, Ромын их соёл иргэншилийн дараа үнэхээр Европ дахин тийнхүү хэдэн зуунаар харанхуйн дунд зүүрмэглэж байсаан. Монголчуудын гагцхүү үлгэр домогт л байж болох ер бусын хүчирхэг довтолгоонууд, түүний үлдээсэн айдас Европ дахиныг энэхүү удаан харанхуй нойрноос нь нэгмөсөн сэрээж, тэд өөрсдийг нь ингэтлээ их айлган чочоосон дорно дахиныг учиргүй ихээр сонирхох болцгоож, хөл хөдөлгөөнд орцгоож, улмаар газар зүйн их нээлтүүд, агуу их сэргэн мандалтыг урин дуудсан билээ. 1243 онд Ромын Пап IҮ Иннокентий Лион руу зугтаав. Цочирдон балмагдсан Ромын Пап 1245 онд яаран сандран “Ертөнц дахины хуралдаан” зарлаж лам Плано Карпинийг тэнгэр газрыг нийлүүлсэн их хуй салхи мэт гэнэт гарч ирээд гэнэт буцчихсан энэ улс юун улс болохыг тандах болон дипломат даалгавар өгч Монголд элчээр зарж байжээ. Харин Плано Карпини “хэрвээ зарлиг тушаалыг нь биелүүлэхгүй бол Гүюг хаан ... Ромын их гүрэн, католик шашинтны эсрэг аян дайнд мордохоор бэлдэж байна” гэсэн түгшүүрт мэдээтэй буцаж очжээ. Мөн түүний авч очсон Гүюг хаанаас Ромын папад илгээсэн захидал ч энэ айдаст нэрмээс болсон нь ойлгомжтой. Өдгөө Ватиканы номын санд хадаглагдаж буй уг захидал “Мөнх тэнгэрийн хүчин дор наран ургахуй зүгээс наран шингэх зүг хүртэл бүх газар орон бидний ивээлд орсон.... Одоо та нар иргэн чинь болж эд торго бүхнээ өгье гэвээс зохино.... Энэ үеэс эхлээд та нарыг эвгээл дороо орсон хэмээн үзсүгэй. Хэрвээ та нар тэнгэрийн бошгийг үл даган ману зарлигийг зөрчивөөс дайсан минь болъюу... юу болохыг гагцхүү тэнгэр мэдтүгэй...” гэсэн омог бардам, сүрлэг үгстэй, “ ...аюутугай, биширтүгэй” хэмээх алдарт үгстэй тамга дарсан байжээ. Мөн түүний дараа их хаан ор суусан Мөнхөөс Францын Людовик хаанд Г.Рубрукээр илгээсэн захидал ч мөн үүнээс дутуугүй сүрлэг бардам үгстэй байсан юм. Энэ үед Монголчууд Европоос гадна Иран, өмнөд Кавказ болон Өмнөд Хятадад ертөнцийн гурван зовхист гурван фронт дээр зэрэг дайтаж, гэхдээ алхам бүрдээ ялж байлаа. Орос болон Дорнод Европт орсон Бат, Сүвээдэй нарын цөмрөлтийг үе үеийн цэрэг дайны түүхийг судлаачид гайхан шагширсаар ирсэн. Зарим түүхчид энэхүү довтолгооныг хүний олонд дулдуйдан хийсэн, зэрлэг балмадаар айлган далайлгасан явдал гэсэн нь яавч бодит байдалд нийцэхгүй юм. Тэр үед зөвхөн Ижил мөрөн Карпатын завсар хийгээд Гүржид нийт 5 сая орчим хүн оршин амьдарч байжээ. Бат, Сүбээдэй нарын удирдсан цэрэг /30 мянгаас багагүй, 60 мянгаас ихгүй/ Хорват, Мажар, Польш, Герман, Куман, Чех, Словак, Словен, Морави, Молдав, Крым, Гүрж болон Оросын олон вант улсууд зэрэг нийтдээ 35 сая хүн амтай 30 гаруй улс орны нутаг дэвсгэр дээгүүр ердөө юунд ч торолгүйгээр аялан байлдсаар шувтлан гарсан байна. Энэ цаг үед Европын улсууд эсэргүүцэн байлдах чадваргүй болтлоо тэгтлээ ядарч туйлдчихсан байсангүй. Харин ч энэ улсууд ихээхэн цэрэгжсэн, Загалмайтны дөрвөн ч удаагийн аян дайнд туршлагажсан, хуягт баатруудын ид мандал бадралын оргил үе нь байсан юм. Гэсэн ч Европын армийн жанжид, баатрууд нь Шиврийн балар тайгаас Индийн хумхаа ширэнг хүртэл, Хятадын Шар тэнгэсээс Цэнхэр Дунай хүртэл цавчилдаж явсан Монгол эрст ёстой л жижиг тугалын бэлчээрээс гарч үзээгүй, жирэмсэн эмийг шээх газраас холдож үзээгүй балчирууд шиг санагдах нь аргагүй юм. Энд аялан байлдсан Монголын армид хожим Ази, Европыг дамнасан хүчирхэг гүрний хаан болсон Гүюг, Мөнх болон, Умард, өмнөд хятадыг чичрүүлж асан цуут жанжин Их Хадаан, Загалмайтнуудын нэгдсэн арми удаа дараа хичээсэн ч баттай эзэмшил болгож чадаагүй Сири, Дамаскийг эзэгнэн захирч, Мисрийн султан Кутуз, Бейбарс нартай илд зөрүүлж, Хөлөг хааны хангинах илдний ир, хатгах жадны үзүүр, хашгирах дууны цуурай болж явсан найманы сайн эр Хитбуха зэрэг хожим нь алдар суугаа мандуулж явсан олон хан хөвгүүд, залуу баатар эрс явжээ. Түүхэнд Их хуралдайн шийдвэрээр монголын түмтийн ноёноос дээших бүх ноёд ихсийн хүүхэд залуус нөхөд сэлтийн хамт оролцсон энэ аян дайныг “Хан хөвгүүдийн аян” гэдэг. Тэдгээр залуус тив дамнасан энэ аян дайнд явж, ямар ч нөхцөлд цэрэг армийг хөдөлгөн залах цэрэг дайны урлагт төгс боловсорсон нь тэдний дараа дараагийн дуулиант аянуудаас тодорхой харагддаг билээ.

ÀÐÑËÀÍ ÁÀÐÑ